Jiddis
του Alfonso
Γίντις είναι η δυτικογερμανική γλώσσα με εβραϊκά και σλαβικά στοιχεία. Είναι μια γλώσσα γερμανογενής, πολύ κοντά στη σύγχρονη γερμανική, μα όχι ίδια. Στην ουσία, η γίντις προήλθε από τα μέσα γερμανικά, το Mittelhochdeutsch. Σήμερα γίντις μιλούν τρία εκατομμύρια άνθρωποι, κυρίως Εβραίοι. Πριν το ολοκαύτωμα των Εβραίων, η γλώσσα ομιλείτο από 12 εκατομμύρια νοματαίους. Τη σήμερον, είναι μια γλώσσα που μιλάν κυρίως οι ηλικιωμένοι. Τα χρόνια του Μεσαίωνα, στις περιοχές που ζούσαν οι Γερμανοί, οι Εβραίοι μιλούσαν γερμανικά, αλλά τα έγραφαν με ένα προσαρμοσμένο εβραϊκό αλφάβητο. Επίσης στα γερμανικά τους είχαν πολλά στοιχεία εβραϊκά και αραμαϊκά.
Μετά τους διωγμούς Εβραίων του 13ου αιώνα και την πανούκλα του 1348, έχουμε κίνηση εβραϊκών πληθυσμών από την σημερινή Γερμανία, προς την Πολωνία και τη Λιθουανία. Έτσι, θα εξελιχθούν δύο ειδών γίντις: Αυτών που έμειναν στις Γερμανόφωνες Περιοχές, που θα κρατήσουν ισχυρότερη την συγγένεια με τη γερμανική γλώσσα, και αυτών που πήγαν στην Ανατολική Ευρώπη, οι οποίοι επηρεάστηκαν αρκετά από τις σλαβικές γλώσσες. Έτσι, έχουμε τα Westjiddisch και Ostjiddisch. Toν 19ο αιώνα, που έρχεται η μεγάλη μετανάστευση στις ΗΠΑ, τα γίντις μπαίνουν δυναμικά στην καθημερινότητα πλάι στην αγγλική, πράγμα που θα διαμορφώσει και ειδικότερες ομάδες γίντις, με αγγλικές επιρροές.
Σήμερα, τα μέρη στα οποία ομιλείται η γίντις ως καθημερινή γλώσσα και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά ακόμη, είναι η Νέα Υόρκη, η Αμβέρσα, το Λονδίνο, και η συνοικία Mea Shearim των Ιεροσολύμων. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, στη δεκαετία του 1920, η γίντις καταφέρνει να γίνει μια από τις επίσημες γλώσσες της Λευκορωσίας. πράγμα επαναστατικό, αν σκεφτεί κανείς τον έντονο αντισημιτισμό της Τσαρικής Ρωσίας. Η εκδίκηση των κομουνιστών, που στις τάξεις τους είχαν ουκ ολίγους Εβραίους. Στα 1925, μετά την έκρηξη της εβραϊκής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, ιδρύεται στο Βερολίνο μακαι στο Βίλνιους, Ιουδαϊκό Επιστημονικό Ινστιτούτο, με δυνατότητα σπουδών πάνω στην ευρωπαϊκή εβραϊκή κουλτούρα. Στα χρόνια της ΕΣΣΔ, και κυρίως τη δεκαετία του '20, η εβραϊκή μειονότητα καταφέρνει πολλές κατακτήσεις, όπως καθιέρωση των γίντις ως επίσημη γλώσσα εκεί που κατοικούν οι Ιουδαίοι. Κατακτήσεις που θα αλλάξουν με τους σταλινικούς διωγμούς κατά των Εβραίων. Παρά τα ταξίδια των πληθυσμών και τις αμέτρητες επιρροές που έχουν τα γίντις -τα κατά τόπους διάφορα γίντις- από έναν σωρό γλώσσες, η συγγένεια με τα γερμανικά είναι ολοφάνερη, και ένας καλός γνώστης της γερμανικής, καταλαβαίνει πολύ καλά έναν Εβραίο.
Ο όρος Jiddisch είναι πολύ καινούργιος, μόλις του 1920. Παλαιότερα τη γλώσσα τη λέγανε Judendeutsch, Judisches Deutsch, και Jargon για το Ostjiddisch. Η λέξη ήρθε από τους Εβραίους που μετανάστευσαν από την Ανατολική Ευρώπη στην Αγγλία, και έλεγαν τη γλώσσα τους Jidisch -με ένα N, και με I επειδή συνήθιζαν να προφέρουν το γερμανικό UE ως I, δηλαδή είναι ένα προϊόν της ιδιαίτερης προφοράς των Εβραίων η λέξη- όπου έγινε Yiddisch κι επέστρεψε στα γερμανικά ως Jiddisch. Η λέξη Yiddisch πρωτοχρησιμοποιείται στο γραπτό λόγο στο μυθιστόρημα "Τα παιδιά του Gibeon" του Walter Besant, και το 1889 κυκλοφορεί στην Αμερική το πρώτο λεξικό γίντις, και η πρώτη ιστορία της γίντις λογοτεχνίας. Λέγεται ότι προσετέθη στην Αγγλία, το δεύτερο D στη λέξη Jidisch για να προφέρεται κοντό το Ι και να μην κινδυνεύει να προφέρεται σαν ΑΙ. Στη σημερινή γερμανική γλώσσα υπάρχουν 1.000 γιντισμοί. Η γίντις γράφεται στην ευρωπαϊκή της εκδοχή, βάσει της αγγλικής κι όχι της γερμανικής γραφής. Δηλαδή, επίσημα το παχύ S γράφεται πλέον ως SH και όχι ως SCH. Πρόσφατα, συναντήθηκα με κάποιον Ισραηλινό, και δοκίμασα να συνεννοηθώ στα γίντις, και δεν πήγε καθόλου άσχημα το πείραμα. Παρ' ό,τι ζει σε μέρος που κανείς νέος δεν μιλά πλέον τη γλώσσα, μια χαρά καταλαβαινόμασταν.
Σημαντικός λογοτέχνης της γίντις γλώσσας είναι η Glikl Βas Judah Leib. Γεννήθηκε το 1646 και πέθανε το 1724. Ήταν κόρη μιας πολύ ευκατάστατης εμπορικής εβραϊκής οικογένειας του Αμβούργου, - ο μπαμπάκας της ήταν έμπορος διαμαντιών, ο κακομοίρης, ψοφολογούσαν. Αλλά κι η Glikl δεν ήταν καμιά ανεπρόκοπη χαραμοφάησσα, ωσάν τις σημερινές Ελληνίδες, που ή για δημόσιο παν, ή να βρουν τον μαλάκα, ή να κάνουν τσιμπούκια σε μάνατζερ ναυτιλιακής για 600 ευρά μηνιαίως, ήταν τσαούσω. Παντρεύτηκε έναν έμπορο σαν ήταν 15 χρονών, έμεινε 14 φορές έγκυος και γέννησε 12 παιδιά. Στην πανούκλα του 1664, αναγκάστηκε να απομακρυνθεί από το Αμβούργο, και να πάει στα πεθερικά της στο Haleln της Κάτω Σαξονίας. To 1689 χάνει τον αντρούλη τση και συνεχίζει μονάχη το εμπόριο χρυσού και κοσμημάτων, που αυτός έκανε όσο ζούσε. Φυσικά, τόσα χρόνια, δεν καθόταν σπίτι, αλλά βοηθούσε στις επιχειρήσεις της οικογένειας. Πολύ σύντομα, η χήρα, έγινε η γνωστότερη και πιο επιτυχημένη έμπορος γυναίκα της Ευρώπης. Το 1700 παντρεύεται έναν τραπεζίτη, που όμως θα φαλιρίσει και θα καταλήξουν όλοι πάμφτωχοι. Πέθανε σε ελεεινή κατάσταση, στο σπίτι της κόρης της. Η γυναίκα αυτή έγραψε τα απομνημονεύματά της, την ζωή της.
Τα απομνημονεύματα της Bas Judah Leib είναι το πρώτο αξιόλογο γραπτό μνημείο με λογοτεχνική αξία, στα γίντις. Αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο μελέτης της ιστορίας της γλώσσας, αλλά και του πολιτισμού των Εβραίων της Γερμανίας. Το 1910, το βιβλίο της θα μεταφραστεί και στα γερμανικά, από την ομοσπονδία γυναικών Εβραίων της Γερμανίας. Μια άλλη μορφή της ιουδαϊκής λογοτεχνίας, είναι ο Mendele Moicher Sforim. Γεννήθηκε το 1835 στο Μινσκ, και πέθανε στα 1917 στην Οδησσό. Ο Moicher Sforim δεν έγραψε μόνο στα γίντις, αλλά και στα εβραϊκά. Ο συγγραφέας αυτός ήταν στην κυριολεξία περιπλανώμενος Ιουδαίος. Αφού έχασε τον πατέρα του στα 13 του, έφυγε από τον τόπο που γεννήθηκε, για να πάει να σπουδάσει στη Λιθουανία, να πάει μετά σε διάφορα μέρη, ώσπου να καταλήξει στην Οντέσσα. Στα μυθιστορήματα του Moicher Sforim, υπάρχει τρομερό χιούμορ και καυστικότητα, σε βάρος της γκετοποιημένης εβραϊκής κοινωνίας. Σατιρίζει τη ράτσα του ανελέητα, ενώ ταυτόχρονα φαίνεται και πόσο την αγαπά. Στα νιάτα του είναι ένας δυναμικός ορθολογιστής, διαφωτιστής, και στο τέλος της ζωής σιωνιστής. Η προσφορά του στη λογοτεχνία είναι σημαντική. Η γραφή του είναι κωμική, αλλά ταυτόχρονα πολύ ρεαλιστική.
Μια άλλη μορφή που έγραψε στα γίντις, ήταν ο αναρχικός και ποιητής, Δαυίδ Edelstadt. Γεννήθηκε το 1866 στη Ρουσσία και πέθανε στην Αμερική, στο Κολοράντο, το 1892. Συμμετείχε στην πρώτη εβραϊκή αναρχική ομάδα της Νέας Υόρκης. Έγραψε ποιήματα, και πολιτικά άρθρα. Αρρώστησε και πέθανε νέος, μόλις 26 χρόνων. Ο Scholem Alejchem, ο γνωστός σε όλους Εβραίος λογοτέχνης, που το όνομά του θα πει στην εβραϊκή, "Ειρήνη μαζί σας" γεννήθηκε ως Schalom Yakov Rabinowitsch, το 1859, κοντά στο Κίεβο της Ουκρανίας, και απεβίωσε το 1916 στο Jew York, όπως λένε τη Νέα Υόρκη, λόγω της ισχυρής εβραϊκής της κοινότητας. Ο Alejchem είναι ένας πολύ σημαντικός συγγραφέας της γίντις λογοτεχνίας. Έγραψε παιδικά βιβλία, έγραψε για τη μετανάστευση των Ρωσσοεβραίων στην Αμερική, έγραψε για την ζωή των ομοθρήσκων του στην Τσαρική Ρουσία, και έτσι γνώρισε στο αμερικάνικο αναγνωστικό κοινό, το είδος αυτό των Εβραίων, που ήρθαν από την Ρωσία. Δική του ιστορία είναι η περίφημη του Tewje του γαλατά, που θα γίνει το μιούζικαλ, "Ο βιολιστής στη στέγη". Ο ίδιος βίωσε γερά τον ξεριζωμό, αφού αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα του λόγω πογκρόμ, να πάει στην Οδησσό, να την αφήσει και να πάει στην Ελβετία, και τελικά να φύγει πάλι προς Νέα Υόρκη, όπου και ξεψύχησε.
Η δημόσια συζήτηση
Το προφίλ του συγγραφέα
Γίντις είναι η δυτικογερμανική γλώσσα με εβραϊκά και σλαβικά στοιχεία. Είναι μια γλώσσα γερμανογενής, πολύ κοντά στη σύγχρονη γερμανική, μα όχι ίδια. Στην ουσία, η γίντις προήλθε από τα μέσα γερμανικά, το Mittelhochdeutsch. Σήμερα γίντις μιλούν τρία εκατομμύρια άνθρωποι, κυρίως Εβραίοι. Πριν το ολοκαύτωμα των Εβραίων, η γλώσσα ομιλείτο από 12 εκατομμύρια νοματαίους. Τη σήμερον, είναι μια γλώσσα που μιλάν κυρίως οι ηλικιωμένοι. Τα χρόνια του Μεσαίωνα, στις περιοχές που ζούσαν οι Γερμανοί, οι Εβραίοι μιλούσαν γερμανικά, αλλά τα έγραφαν με ένα προσαρμοσμένο εβραϊκό αλφάβητο. Επίσης στα γερμανικά τους είχαν πολλά στοιχεία εβραϊκά και αραμαϊκά.
Μετά τους διωγμούς Εβραίων του 13ου αιώνα και την πανούκλα του 1348, έχουμε κίνηση εβραϊκών πληθυσμών από την σημερινή Γερμανία, προς την Πολωνία και τη Λιθουανία. Έτσι, θα εξελιχθούν δύο ειδών γίντις: Αυτών που έμειναν στις Γερμανόφωνες Περιοχές, που θα κρατήσουν ισχυρότερη την συγγένεια με τη γερμανική γλώσσα, και αυτών που πήγαν στην Ανατολική Ευρώπη, οι οποίοι επηρεάστηκαν αρκετά από τις σλαβικές γλώσσες. Έτσι, έχουμε τα Westjiddisch και Ostjiddisch. Toν 19ο αιώνα, που έρχεται η μεγάλη μετανάστευση στις ΗΠΑ, τα γίντις μπαίνουν δυναμικά στην καθημερινότητα πλάι στην αγγλική, πράγμα που θα διαμορφώσει και ειδικότερες ομάδες γίντις, με αγγλικές επιρροές.
Σήμερα, τα μέρη στα οποία ομιλείται η γίντις ως καθημερινή γλώσσα και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά ακόμη, είναι η Νέα Υόρκη, η Αμβέρσα, το Λονδίνο, και η συνοικία Mea Shearim των Ιεροσολύμων. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, στη δεκαετία του 1920, η γίντις καταφέρνει να γίνει μια από τις επίσημες γλώσσες της Λευκορωσίας. πράγμα επαναστατικό, αν σκεφτεί κανείς τον έντονο αντισημιτισμό της Τσαρικής Ρωσίας. Η εκδίκηση των κομουνιστών, που στις τάξεις τους είχαν ουκ ολίγους Εβραίους. Στα 1925, μετά την έκρηξη της εβραϊκής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, ιδρύεται στο Βερολίνο μακαι στο Βίλνιους, Ιουδαϊκό Επιστημονικό Ινστιτούτο, με δυνατότητα σπουδών πάνω στην ευρωπαϊκή εβραϊκή κουλτούρα. Στα χρόνια της ΕΣΣΔ, και κυρίως τη δεκαετία του '20, η εβραϊκή μειονότητα καταφέρνει πολλές κατακτήσεις, όπως καθιέρωση των γίντις ως επίσημη γλώσσα εκεί που κατοικούν οι Ιουδαίοι. Κατακτήσεις που θα αλλάξουν με τους σταλινικούς διωγμούς κατά των Εβραίων. Παρά τα ταξίδια των πληθυσμών και τις αμέτρητες επιρροές που έχουν τα γίντις -τα κατά τόπους διάφορα γίντις- από έναν σωρό γλώσσες, η συγγένεια με τα γερμανικά είναι ολοφάνερη, και ένας καλός γνώστης της γερμανικής, καταλαβαίνει πολύ καλά έναν Εβραίο.
Ο όρος Jiddisch είναι πολύ καινούργιος, μόλις του 1920. Παλαιότερα τη γλώσσα τη λέγανε Judendeutsch, Judisches Deutsch, και Jargon για το Ostjiddisch. Η λέξη ήρθε από τους Εβραίους που μετανάστευσαν από την Ανατολική Ευρώπη στην Αγγλία, και έλεγαν τη γλώσσα τους Jidisch -με ένα N, και με I επειδή συνήθιζαν να προφέρουν το γερμανικό UE ως I, δηλαδή είναι ένα προϊόν της ιδιαίτερης προφοράς των Εβραίων η λέξη- όπου έγινε Yiddisch κι επέστρεψε στα γερμανικά ως Jiddisch. Η λέξη Yiddisch πρωτοχρησιμοποιείται στο γραπτό λόγο στο μυθιστόρημα "Τα παιδιά του Gibeon" του Walter Besant, και το 1889 κυκλοφορεί στην Αμερική το πρώτο λεξικό γίντις, και η πρώτη ιστορία της γίντις λογοτεχνίας. Λέγεται ότι προσετέθη στην Αγγλία, το δεύτερο D στη λέξη Jidisch για να προφέρεται κοντό το Ι και να μην κινδυνεύει να προφέρεται σαν ΑΙ. Στη σημερινή γερμανική γλώσσα υπάρχουν 1.000 γιντισμοί. Η γίντις γράφεται στην ευρωπαϊκή της εκδοχή, βάσει της αγγλικής κι όχι της γερμανικής γραφής. Δηλαδή, επίσημα το παχύ S γράφεται πλέον ως SH και όχι ως SCH. Πρόσφατα, συναντήθηκα με κάποιον Ισραηλινό, και δοκίμασα να συνεννοηθώ στα γίντις, και δεν πήγε καθόλου άσχημα το πείραμα. Παρ' ό,τι ζει σε μέρος που κανείς νέος δεν μιλά πλέον τη γλώσσα, μια χαρά καταλαβαινόμασταν.
Σημαντικός λογοτέχνης της γίντις γλώσσας είναι η Glikl Βas Judah Leib. Γεννήθηκε το 1646 και πέθανε το 1724. Ήταν κόρη μιας πολύ ευκατάστατης εμπορικής εβραϊκής οικογένειας του Αμβούργου, - ο μπαμπάκας της ήταν έμπορος διαμαντιών, ο κακομοίρης, ψοφολογούσαν. Αλλά κι η Glikl δεν ήταν καμιά ανεπρόκοπη χαραμοφάησσα, ωσάν τις σημερινές Ελληνίδες, που ή για δημόσιο παν, ή να βρουν τον μαλάκα, ή να κάνουν τσιμπούκια σε μάνατζερ ναυτιλιακής για 600 ευρά μηνιαίως, ήταν τσαούσω. Παντρεύτηκε έναν έμπορο σαν ήταν 15 χρονών, έμεινε 14 φορές έγκυος και γέννησε 12 παιδιά. Στην πανούκλα του 1664, αναγκάστηκε να απομακρυνθεί από το Αμβούργο, και να πάει στα πεθερικά της στο Haleln της Κάτω Σαξονίας. To 1689 χάνει τον αντρούλη τση και συνεχίζει μονάχη το εμπόριο χρυσού και κοσμημάτων, που αυτός έκανε όσο ζούσε. Φυσικά, τόσα χρόνια, δεν καθόταν σπίτι, αλλά βοηθούσε στις επιχειρήσεις της οικογένειας. Πολύ σύντομα, η χήρα, έγινε η γνωστότερη και πιο επιτυχημένη έμπορος γυναίκα της Ευρώπης. Το 1700 παντρεύεται έναν τραπεζίτη, που όμως θα φαλιρίσει και θα καταλήξουν όλοι πάμφτωχοι. Πέθανε σε ελεεινή κατάσταση, στο σπίτι της κόρης της. Η γυναίκα αυτή έγραψε τα απομνημονεύματά της, την ζωή της.
Τα απομνημονεύματα της Bas Judah Leib είναι το πρώτο αξιόλογο γραπτό μνημείο με λογοτεχνική αξία, στα γίντις. Αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο μελέτης της ιστορίας της γλώσσας, αλλά και του πολιτισμού των Εβραίων της Γερμανίας. Το 1910, το βιβλίο της θα μεταφραστεί και στα γερμανικά, από την ομοσπονδία γυναικών Εβραίων της Γερμανίας. Μια άλλη μορφή της ιουδαϊκής λογοτεχνίας, είναι ο Mendele Moicher Sforim. Γεννήθηκε το 1835 στο Μινσκ, και πέθανε στα 1917 στην Οδησσό. Ο Moicher Sforim δεν έγραψε μόνο στα γίντις, αλλά και στα εβραϊκά. Ο συγγραφέας αυτός ήταν στην κυριολεξία περιπλανώμενος Ιουδαίος. Αφού έχασε τον πατέρα του στα 13 του, έφυγε από τον τόπο που γεννήθηκε, για να πάει να σπουδάσει στη Λιθουανία, να πάει μετά σε διάφορα μέρη, ώσπου να καταλήξει στην Οντέσσα. Στα μυθιστορήματα του Moicher Sforim, υπάρχει τρομερό χιούμορ και καυστικότητα, σε βάρος της γκετοποιημένης εβραϊκής κοινωνίας. Σατιρίζει τη ράτσα του ανελέητα, ενώ ταυτόχρονα φαίνεται και πόσο την αγαπά. Στα νιάτα του είναι ένας δυναμικός ορθολογιστής, διαφωτιστής, και στο τέλος της ζωής σιωνιστής. Η προσφορά του στη λογοτεχνία είναι σημαντική. Η γραφή του είναι κωμική, αλλά ταυτόχρονα πολύ ρεαλιστική.
Μια άλλη μορφή που έγραψε στα γίντις, ήταν ο αναρχικός και ποιητής, Δαυίδ Edelstadt. Γεννήθηκε το 1866 στη Ρουσσία και πέθανε στην Αμερική, στο Κολοράντο, το 1892. Συμμετείχε στην πρώτη εβραϊκή αναρχική ομάδα της Νέας Υόρκης. Έγραψε ποιήματα, και πολιτικά άρθρα. Αρρώστησε και πέθανε νέος, μόλις 26 χρόνων. Ο Scholem Alejchem, ο γνωστός σε όλους Εβραίος λογοτέχνης, που το όνομά του θα πει στην εβραϊκή, "Ειρήνη μαζί σας" γεννήθηκε ως Schalom Yakov Rabinowitsch, το 1859, κοντά στο Κίεβο της Ουκρανίας, και απεβίωσε το 1916 στο Jew York, όπως λένε τη Νέα Υόρκη, λόγω της ισχυρής εβραϊκής της κοινότητας. Ο Alejchem είναι ένας πολύ σημαντικός συγγραφέας της γίντις λογοτεχνίας. Έγραψε παιδικά βιβλία, έγραψε για τη μετανάστευση των Ρωσσοεβραίων στην Αμερική, έγραψε για την ζωή των ομοθρήσκων του στην Τσαρική Ρουσία, και έτσι γνώρισε στο αμερικάνικο αναγνωστικό κοινό, το είδος αυτό των Εβραίων, που ήρθαν από την Ρωσία. Δική του ιστορία είναι η περίφημη του Tewje του γαλατά, που θα γίνει το μιούζικαλ, "Ο βιολιστής στη στέγη". Ο ίδιος βίωσε γερά τον ξεριζωμό, αφού αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα του λόγω πογκρόμ, να πάει στην Οδησσό, να την αφήσει και να πάει στην Ελβετία, και τελικά να φύγει πάλι προς Νέα Υόρκη, όπου και ξεψύχησε.
Η δημόσια συζήτηση
Το προφίλ του συγγραφέα
